پایش کارنامه دوساله صنعت نفت؛ تداوم تولید در میانه چالش‌های منطقه‌ای و تحریمی

نفتی ها /دو سال گذشته برای صنعت نفت ایران دوره‌ای عادی نبود. در حالی که تحریم‌ها به قوت خود باقی بود، در دو مقطع جنگ، بخشی از زیرساخت‌های انرژی کشور آسیب دید. در همان زمان، مصرف سوخت روندی صعودی یافت و فشار بیشتری به شبکه تأمین وارد شد. صنعت نفت در چنین شرایطی باید هم تولید را حفظ می‌کرد، هم صادرات را ادامه می‌داد و هم پاسخگوی نیاز داخل می‌ماند.

اهمیت راهبردی نفت در اقتصاد کشور

دلیل اهمیت این فشار را باید در جایگاه نفت در اقتصاد ایران دید. نفت فقط یک کالای صادراتی نیست؛ بخشی از ارز و درآمد دولت از فروش آن تأمین می‌شود و تولید بسیاری از صنایع نیز به نفت، گاز و فرآورده‌هایی وابسته است که این صنعت در اختیار آن‌ها می‌گذارد. پالایشگاه‌ها، پتروشیمی‌ها و نیروگاه‌ها حلقه‌های مستقیم این زنجیره‌اند و اختلال در تولید یا انتقال انرژی می‌تواند از کارخانه و نیروگاه تا بودجه دولت و معیشت خانوار اثر بگذارد.

در بودجه ۱۴۰۵ نیز استفاده از منابع مازاد حاصل از فروش نفت برای حمایت‌های معیشتی و افزایش اعتبار کالابرگ پیش‌بینی شده است. به همین دلیل حفظ تولید و صادرات نفت در این دو سال، فقط یک شاخص عملکرد صنعتی نبود و با ثبات بخش‌هایی از اقتصاد کشور ارتباط مستقیم داشت.

صادرات نفت در میانه جنگ متوقف نشد

ادامه فروش نفت و وصول درآمدهای صادراتی در این دوره، فقط یک موضوع مربوط به صنعت نفت نبود. بخش مهمی از درآمد ارزی کشور از محل صادرات نفت تأمین می‌شود و این درآمد مستقیماً بر توان دولت برای تأمین کالاهای وارداتی، مدیریت بودجه و تأمین هزینه‌های عمومی اثر می‌گذارد. به همین دلیل، هر اختلال در صادرات نفت می‌توانست خیلی زود به فشار بیشتر بر منابع ارزی و بودجه دولت منجر شود. در دو مقطع جنگ که بخشی از زیرساخت‌های انرژی نیز آسیب دید، حفظ جریان صادرات به معنای حفظ یکی از مسیرهای اصلی ورود ارز به اقتصاد کشور بود. صنعت نفت در همان زمان باید نیاز داخل را هم تأمین می‌کرد و اجازه نمی‌داد فشار جنگ به شبکه سوخت‌رسانی منتقل شود.

سوخت‌رسانی در فشار مصرف و جنگ

فشار جنگ تنها در صادرات و منابع ارزی خود را نشان نداد. در داخل کشور نیز جهش مصرف بنزین و آسیب به بخشی از تأسیسات، رساندن فرآورده به نقاط مختلف را دشوارتر کرد. با این حال، متوسط تولید بنزین در سطح ۱۱۰ میلیون لیتر در روز باقی ماند. در این دوره، تولید روزانه بنزین نسبت به ابتدای دولت چهاردهم سه میلیون لیتر بیشتر شد و نفت‌گاز نیز چهار میلیون لیتر در روز افزایش یافت. از شهریور ۱۴۰۴، واردات نفت‌گاز به صفر رسید.

اهمیت این وضعیت تنها به رفت‌وآمد روزانه برنمی‌گردد. حمل کالا، فعالیت کارخانه‌ها، ناوگان عمومی و کار نیروگاه‌ها به دسترسی مداوم به فرآورده‌های نفتی وابسته است و هر اختلال گسترده می‌تواند هزینه جابه‌جایی را بالا ببرد، فعالیت واحدهای صنعتی را کند کند و زنجیره تأمین کالا را تحت فشار قرار دهد. از این زاویه، ادامه عرضه در روزهای جنگ، بخشی از ثبات اقتصاد داخلی بود. صنعت نفت باید تقاضای بالا را پاسخ می‌داد و تبعات آسیب به زیرساخت‌ها را نیز مدیریت می‌کرد، در حالی که برنامه افزایش ظرفیت همچنان ادامه داشت.

افزایش تولید در دوره‌ای که شرایط عادی نبود

تولید روزانه نفت خام کشور نسبت به ابتدای دولت چهاردهم دست‌کم ۲۳۰ هزار بشکه افزایش یافت و در آذر ۱۴۰۴ به حدود ۳ میلیون و ۶۶۰ هزار بشکه در روز رسید. در همین دوره، طرح ضربتی افزایش روزانه ۲۵۰ هزار بشکه‌ای تولید نفت آغاز شد و شش قرارداد به ارزش بیش از ۱.۷ میلیارد دلار برای افزایش و نگهداشت تولید با بخش خصوصی و غیردولتی به امضا رسید. اهمیت این افزایش زمانی بیشتر دیده می‌شود که صنعت نفت در بخشی از همین دوره با جنگ و آسیب به زیرساخت‌ها روبه‌رو بود. از یک طرف باید صادرات ادامه پیدا می‌کرد و از طرف دیگر تأمین نیاز داخل و پاسخ به مصرف بالا در دستور کار بود. با وجود این فشار، مسیر افزایش تولید متوقف نشد.

پارس جنوبی؛ رکورد امروز و مسئله سال‌های بعد

در بخش گاز نیز، پارس جنوبی رکورد ۷۳۰ میلیون مترمکعب گاز غنی در روز را ثبت کرد. متوسط تولید گاز کشور تا پایان ۱۴۰۴ حدود ۴۱ میلیون مترمکعب در روز نسبت به ابتدای دولت افزایش یافت و در زمستان همان سال تولید روزانه گاز به رکورد یک میلیارد و ۱۱۷ میلیون مترمکعب رسید.

اما پارس جنوبی فقط با رکورد امروز سنجیده نمی‌شود. مسئله اصلی به سال‌های آینده و جلوگیری از افت تولید برمی‌گردد. هفت قرارداد فشارافزایی به ارزش حدود ۱۷ میلیارد دلار برای پاسخ به همین مسئله به امضا رسیده است. رقم قراردادها قابل‌توجه است اما نتیجه این بخش از کارنامه را اجرای پروژه‌ها مشخص می‌کند. اگر فشارافزایی طبق برنامه پیش برود، می‌تواند نقش مهمی در تداوم تولید پارس جنوبی داشته باشد. از همین رو، قضاوت درباره این پروژه بیش از رقم سرمایه‌گذاری، به آن چیزی وابسته است که در میدان اتفاق می‌افتد.

گازهایی که به جای مشعل وارد چرخه شدند

در کنار افزایش تولید نفت و گاز، جمع‌آوری گازهای همراه نیز در این دوره بیش از دو برابر شد و به حدود ۱۶.۸ میلیون مترمکعب در روز رسید. بهره‌برداری رسمی از طرح NGL ۳۱۰۰ دهلران نیز در همین دوره انجام شد و برنامه خاموش کردن ۵۷ مشعل با هدف جمع‌آوری حدود ۳۹۲ میلیون فوت مکعب گاز در روز ادامه یافت. این بخش از فعالیت صنعت نفت شاید کمتر از رکوردهای تولید دیده شود، اما از نظر جلوگیری از اتلاف منابع و بازگرداندن گازهای همراه به چرخه مصرف، اهمیت بالایی دارد.

دو سال گذشته صنعت نفت را نمی‌توان تنها با رکوردهای تولید یا رقم قراردادها سنجید. افزایش تولید نفت و گاز و ادامه صادرات امروز در آمار قابل مشاهده است. در مقابل، بخشی از برنامه‌ها هنوز باید از مرحله قرارداد عبور کنند و نتیجه خود را در میدان نشان دهند. برای صنعتی که هم یکی از پایه‌های درآمد و ارز کشور است و هم انرژی بخش بزرگی از اقتصاد را تأمین می‌کند، عبور از دو سال جنگ و تحریم بدون توقف تولید و صادرات اهمیت دارد. با این حال، تصویر کامل این دوره زمانی روشن‌تر می‌شود که پروژه‌هایی مانند فشارافزایی پارس جنوبی و طرح‌های توسعه‌ای به ظرفیت واقعی تولید تبدیل شوند./مهر