نفتی ها /فریدون برکشلی، رئیس مرکز مطالعات انرژی وین؛ بامداد روز دوم ژانویه، نیروی هوایی آمریکا، وارد کاراکاس شد و پرزیدنت نیکلاس مادورو رئیس جمهور این کشور را ربود.امریکا ۳۵ سال پیش هم یک بار، این بار این سناریو را در پاناما اجرا کرده بود و دانیل اورتگا رئیس جمهور این کشور را دستگیر و در دادگاههای آمریکا به ۳۰ سال زندان محکوم کرده بود. در میان بهت و حیرت دنیا، پرزیدنت ترامپ اعلام کرد که تا اطلاع ثانوی، آمریکا ونزوئلا را اداره خواهد کرد.
مادورو به اتهام قاچاق مواد مخدر دستگیر شد، اما ترامپ، بی وقفه صنعت نفت ونزوئلا را در کانون ملاحظات خود مطرح میکند. ونزوئلا صاحب بزرگترین ذخایر نفتی جهان است. با تسلط بر مخازن نفتی این کشور، آمریکا تقریباً ۴۰ درصد منابع نفتی جهان را در اختیار خواهد داشت. به علاوه بیش از ۹۰ درصد منابع نفتی نیکره غربی هم تحت تسلط آمریکا قرار میگیرد. این یعنی یک امپراطوری نفتی بی بدیل در تاریخ صنعت نفت جهان و بازنویسی ژیوپلیتیک انرژی.
تا دقایقی پیش از شروع به نگارش این متن، بازارهای بین المللی نفت را چک میکردم. بازارها، بی تفاوت از کنار این موضوع رد شدند. دلیل تقریباً مشخص است. در کوتاه مدت و میان مدت، قرار نبست اتفاق خاصی را شاهد باشیم. ونزوئلا در دهههای ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ بزرگترین تولید کننده اوپک بود. البته در همان دوره هم دولتهای ونزوئلا با ساختار قراردادهای نفتی این کشور با شرکتهای امریکایی مشکل داشتند. بعد از روی کار آمدن، دولتهای چپگرا، ونزوئلا در فواصلی، شروع به ملی کردن بخشهای مختلف صنعت نفت کرد. با فاصله گرفتن کمپانیهای بین المللی از ونزوئلا، توسعه صنعت نفت این کشور افت کرد.
با روی کار آمدن دولت هوگو شاوز، افت تولید و مشکلات صنعت نفت این کشور سرعت گرفت. البته در برههای که قیمتهای جهانی نفت بالا بودند، ونزوئلا با تولید و صادرات محدود هم فعالیتهای جاری را ادامه میداد. لیکن پس از افت چشمگیر قیمتها، شرایط برای اقتصاد این کشور در کل و بالاخص صنعت نفت ونزوئلا رو به وخامت گذارد.
این نکته را بگویم که ساختار بخش بالادستی صنعت نفت ونزوئلا با بیشتر کشورهای تولید کننده نفت متفاوت است. نفت ونزوئلا سنگین و خیلی سنگین است. کمتر پالایشگاههایی در دنیا میتوانند این نفت را پالایش کنند. ونزوئلا یک پالایشگاه بزرگ با ظرفیت ۱/۳ میلبون بشکه در تگزاس در اختیار داشت و بخش اعظم نفت سنگین و خیلی سنگین ونزوئلا به ان پالایشگاه میرفت. این پالایشگاه در سال ۲۰۱۹ توسط آمریکا مصادره شد.
اما از سویی، نفت شیل آمریکا، بسیار سبک است. لذا آمریکا نیاز مبرمی به نفت سنگین ونزوئلا دارد تا با مخلوط کردن انها، نفت مطلوب و قابل پالایش، به دست اید. میبینیم که در ۲۰۲۵ و در کشایش تمام اختلافات مابین ترامپ و مادورو، کمپانی شورون آمریکا، مجوز بهره برداری از میادین ونزوئلا را کسب کرد. البته کانادا هم در استان البرتا، نفت خیلی سنگین در اختیار دارد و از طریق خط لوله به آمریکا صادر میکند. اما پس از اختلافات دو کشور بر سر نظام تعرفههای ترامپ، صادرات کانادا به آمریکا با برخی وقفهها و تردیدها مواجه شده است.
حجم ذخایر ۳۰۰ میلیارد بشکهای ونزوئلا، با تردیدهایی روبروست. فکر میکنم که بخشی از ان ساختگی و مربوط به روشهای هوگو شاوز باشد. اما نکته اصلی و مهم، این است که انچه امروز با عنوان ذخایر نفتی ونزوئلا، مطرح میشود، تنها بخشی از ذخایر ونزویلاست که کمپانیهای بین المللی در دهههای گذشته به انها پرداختهاند. ونزوئلا ذخایر خیلی غنی نفت و سایر معادن کمیاب و استراتژیک در بخشهای شرقی کشور در اختیار دارد. این مخازن بزرگتر از انچه اکنون در مورد ونزوئلا گفته میشود هستند. اداره اطلاعات انرژی آمریکا، وابسته به وزارت انرژی آمریکا از طریق نقشههای ماهوارهای تایبد کرده است که ذخایر نفتی ونزوئلا، خیلی بیشتر از ان است که امروزه از ان میدانیم.
اما برگردیم به بی تفاوتی بازار جهانی نفت، همانطور که اشاره کردم، بازار میداند که در کوتاه مدت، صنعت نفت ونزوئلا، بیشتر یک هزینه و دردسر است تا درامد. صنعت نفت ونزوئلا در طول سالها بی بهره بودن از سرمایه گذاری و تکنولوژی، پتانسیل خود را از دست داده است. تجهیزات فرسوده و مستهلک شدهاند. نفت خامهای سنگین و دارای سولفور بالا نیازمند، بهره گیری از تکنولوژیهای مدرن هستند. در جریان اعتصابات کارکنان صنعت نفت ونزوئلا در سالهای ۲۰۰۱ و ۲۰۰۲، تقریباً نیمی از کارکنان فنی صنعت نفت، کنار گذاشته شدند و بسیاری ونزویلا را ترک کردند.
در سالهای اخیر صنعت نفت ونزوئلا به یمن حمایت ایران و چین، سرپا مانده است. مجموع سرمایه گذاریهای نفتی چین در ونزویلا ۱۲-۱۴ میلیارد دلار براورد میشود. در مورد سرمایه گذاریهای ایران در صنعت نفت ونزوئلا، ارقام مشخصی در دسترس نیست. در اخبار رقم ۲ میلیارد دلار ذکر میشود. احتمالاً رقم بالاتر است.
البته ایران در صنایع دیگری مانند پتروشیمی و خودرو سازی هم سرمایه گذاری کرده است. بدیهی است که نظام دیپلماسی اقتصادی و انرژی کشور لازپ است نسبت به نحوه ادامه فعالیتهای اقتصادی ایران در ونزویلا برنامه ریزی و مذاکره کند. دیپلماسی اقتصادی کشورمان در زمینه هشدار و به صدا در اوردن زنگ خطر و احقاق حقوق سرمایه گذاران ایران در خارج از کشور، کارنامه قابل قبولی نداشته است./مهر
