صنعت پتروشیمی ایران سر دوراهی؛ تکرار عقب‌ماندگی یا تحول با جذب سرمایه‌

نفتی ها /با گذشت بیش از پنج دهه از راه‌اندازی نخستین مجتمع‌های پتروشیمی در ایران، امروز این صنعت نه‌تنها یکی از پیشران‌های اصلی اقتصاد کشور و منبع مهم ارزآوری محسوب می‌شود، بلکه نقشی کلیدی در زنجیره ارزش تولید صنایع پایین‌دستی، ثبات تراز تجاری و توسعه مناطق کمتر برخوردار کشور ایفا می‌کند. ظرفیت‌ها و امتیازات ویژه ایران، از جمله دسترسی به منابع عظیم هیدروکربوری و بازار داخلی گسترده، زمینه‌ساز رشد سریع این صنعت در دهه‌های گذشته بوده است.

با این وجود، واقعیت‌های امروز حکایت از آن دارند که پتروشیمی ایران از یکسو با «فرصت تاریخی» و از سوی دیگر با «چالش‌های ساختاری» مواجه است؛ چالش‌هایی چون کهنه‌شدن تجهیزات، عقب‌ماندن از قافله فناوری، کم‌تنوع بودن سبد محصولات، محدودیت در جذب سرمایه‌گذاری و فشارهای ناشی از بازارهای صادراتی محدود. اکنون بسیاری از کارشناسان معتقدند که نقطه عطف آینده این صنعت، وابسته به گشودن مسیر ورود فناوری و سرمایه‌گذار خارجی و شکل‌گیری مشارکت‌های جهانی است.

در گفت‌وگو با احسان ولی‌زاده، پژوهشگر اقتصاد انرژی، تلاش کردیم چشم‌اندازها، موانع و ضرورت‌های این تحول عظیم را واکاوی کنیم و به این پرسش بنیادین پاسخ دهیم: «آیا صنعت پتروشیمی ایران توان ورود به بازیگران اصلی زنجیره جهانی را دارد، یا همچنان در تکرار الگوی خام‌فروشی باقی خواهد ماند؟»

پرسش: مزایا و جایگاه امروز صنعت پتروشیمی ایران را چگونه توصیف می‌کنید؟

ایران در منطقه خاورمیانه و حتی جهان یکی از صاحبان بزرگ‌ترین مجتمع‌های پتروشیمی است. وفور خوراک گاز، سابقه ۵۰ ساله در تولید محصولات پایه و موقعیت ممتاز جغرافیایی (دسترسی به آب‌های آزاد و بازارهای پر تقاضا) نقاط قوّت غیرقابل انکار ما هستند. در سال ۱۴۰۲، سهم پتروشیمی در صادرات غیرنفتی بیش از ۱۵ میلیارد دلار بود که نشانگر اهمیت ارزآوری آن است. همچنین بومی‌سازی بخش بزرگی از اجرای پروژه‌های جدید، دانش فنی مهندسان و تجربه در مدیریت طرح‌های عظیم از مزایای راهبردی صنعت پتروشیمی کشور است.

پرسش: مهم‌ترین ضعف‌ها و آسیب‌های ساختاری پتروشیمی ایران چیست؟

ابتدا باید به مسئله «سطح فناوری» اشاره کرد. تجهیزات بسیاری از مجتمع‌های پتروشیمی ایران، به‌ویژه آنهایی که پیش از دهه ۸۰ شمسی ساخته شده‌اند، امروز از