یکشنبه 31 خرداد 1405
.
21 Jun 2026
21 Jun 2026
نفتی ها /مصرف بنزین در کشور به یکی از چالشهای اصلی مدیریت انرژی و حمل و نقل شهری تبدیل شده است. در این میان تاکسیها به دلیل نقش مستقیم در جابه جایی روزانه مردم و دریافت سهمیه سوخت یارانهای اهمیت ویژهای دارند. با این حال یکی از ایرادهای نظام فعلی این است که سهمیه سوخت معمولا بر اساس عنوان تاکسی بودن خودرو پرداخت میشود. نه بر اساس میزان فعالیت واقعی آن. نتیجه این وضعیت آن است که ممکن است برخی تاکسیها فعالیت مستمر نداشته باشند اما همچنان سهمیه دریافت کنند و سوخت آنها در بخشهای دیگر مصرف شود. این موضوع هم به معنای هدررفت منابع عمومی است و هم موجب بی عدالتی میان رانندگان فعال و غیرفعال میشود. راهکار قابل دفاع در این زمینه تخصیص سوخت بر اساس پیمایش واقعی است. در این مدل جی پی اس مسیر و میزان حرکت خودرو را ثبت میکند و تاکسی متر سفرهای مسافری را نشان میدهد. ترکیب این دو ابزار میتواند مبنایی دقیقتر برای اختصاص سهمیه بنزین باشد.
ضرورت تغییر در سهمیه بندی تاکسیها
نظام سهمیه بندی ثابت برای تاکسیها در شرایطی قابل قبول بود که امکان سنجش دقیق فعالیت خودروها وجود نداشت. اما امروز با توسعه ابزارهای هوشمند میتوان مشخص کرد هر تاکسی چه میزان کار کرده و چه سهمی در حمل و نقل عمومی داشته است. بنابراین ادامه پرداخت سهمیه یکسان به تاکسی فعال و تاکسی غیرفعال منطقی نیست.
بنزین یارانهای باید در خدمت جابه جایی شهروندان مصرف شود. اگر خودرویی فقط مجوز تاکسی داشته باشد اما در عمل مسافر جابه جا نکند. دریافت سهمیه کامل آن قابل دفاع نیست. در مقابل رانندهای که روزانه چندین ساعت در خطوط شهری یا مسیرهای پرتردد کار میکند باید متناسب با پیمایش واقعی خود حمایت شود. این تغییر میتواند عدالت صنفی را افزایش دهد و انگیزه فعالیت در ناوگان عمومی را تقویت کند.
از سوی دیگر مصرف بالای بنزین فشار زیادی بر منابع کشور وارد میکند. هر لیتر سوختی که به نام تاکسی اختصاص مییابد اما در بخش دیگری مصرف میشود. از هدف اصلی سیاست حمایتی خارج شده است. به همین دلیل تخصیص سوخت بر اساس پیمایش میتواند یک راهکار میانی باشد. نه سهمیه تاکسیها حذف میشود و نه سوخت بدون نظارت توزیع میشود. بلکه حمایت به فعالیت واقعی وابسته میشود.
مدل اجرایی با جی پی اس و تاکسی متر
در مدل پیشنهادی سهمیه سوخت تاکسیها به دو بخش تقسیم میشود. بخش نخست سهمیه پایه است که برای جلوگیری از فشار ناگهانی بر رانندگان و حفظ حداقل فعالیت ناوگان اختصاص مییابد. بخش دوم سهمیه عملکردی است که بر اساس دادههای جی پی اس و تاکسی متر محاسبه میشود.
جی پی اس میتواند میزان پیمایش. مسیر حرکت. ساعت فعالیت. و توقفهای طولانی خودرو را ثبت کند. این داده مشخص میکند خودرو چه میزان در سطح شهر فعال بوده است. اما چون هر حرکت خودرو لزوما به معنای حمل مسافر نیست. داده تاکسی متر نیز باید در کنار آن قرار گیرد. تاکسی متر میتواند شروع و پایان سفر. مسافت طی شده. زمان سفر. و کرایه را ثبت کند. اگر داده تاکسی متر با جی پی اس تطبیق داشته باشد. فعالیت خودرو قابل تایید خواهد بود.
برای نمونه اگر خودرویی پیمایش زیادی در جی پی اس ثبت کند اما تاکسی متر آن سفر قابل توجهی نشان ندهد. سامانه باید آن را به عنوان مورد مشکوک بررسی کند. در مقابل اگر سفرهای متعدد در تاکسی متر ثبت شده و مسیرها با جی پی اس تایید شود. سهمیه عملکردی باید به کارت سوخت همان تاکسی اضافه شود.
این سهمیه باید فقط برای همان خودرو قابل استفاده باشد. اتصال کارت سوخت به پلاک. شناسه تاکسیرانی. و داده پیمایش میتواند از انتقال یا فروش سهمیه جلوگیری کند. همچنین لازم است سامانههای وزارت نفت. شهرداری. سازمان تاکسیرانی. و پلیس راهور با هم یکپارچه شوند تا اطلاعات خودرو. راننده. مجوز فعالیت. و میزان سوخت گیری به شکل دقیق ثبت شود.
اجرای این طرح باید همراه با حفظ حریم خصوصی رانندگان باشد. داده جی پی اس نباید برای اهداف نامرتبط استفاده شود. دسترسی به اطلاعات باید محدود و قابل پیگیری باشد. همچنین در صورت خرابی دستگاه یا اختلال سامانه باید امکان اعتراض و اصلاح داده برای راننده وجود داشته باشد.
آثار اقتصادی و اجتماعی طرح
مهمترین اثر این طرح کاهش مصرف غیرهدفمند بنزین است. وقتی سهمیه فقط به فعالیت واقعی وابسته باشد. تاکسیهای غیرفعال یا کم کار دیگر نمیتوانند مانند تاکسیهای فعال سوخت یارانهای دریافت کنند. این موضوع به کنترل مصرف بنزین و کاهش هدررفت منابع کمک میکند.
اثر دوم افزایش عدالت میان رانندگان است. رانندهای که بیشتر کار میکند و مسافر بیشتری جابه جا میکند سهمیه بیشتری میگیرد. این موضوع میتواند انگیزه حضور تاکسیها در ساعات پرتردد و مسیرهای پرتقاضا را افزایش دهد. همچنین رانندگان فعال احساس میکنند حمایت دولتی به شکل عادلانهتری توزیع شده است.
اثر سوم بهبود مدیریت شهری است. دادههای ثبت شده از پیمایش تاکسیها میتواند نشان دهد کدام مناطق کمبود تاکسی دارند. کدام مسیرها پرتردد هستند. و چه بخشی از ناوگان واقعا فعال است. این اطلاعات برای برنامه ریزی حمل و نقل عمومی و نوسازی ناوگان ارزشمند است.
با این حال اجرای طرح بدون چالش نیست. هزینه نصب و نگهداری جی پی اس و تاکسی متر هوشمند باید مشخص شود. بهتر است دولت و شهرداری بخشی از این هزینه را بپردازند تا فشار مستقیم بر رانندگان وارد نشود. همچنین باید برای تاکسیهای فرسوده که مصرف بیشتری دارند ضرایب جداگانه در نظر گرفت تا رانندگان فعال دچار کمبود سوخت نشوند.
تخصیص سوخت تاکسیها بر اساس جی پی اس و تاکسی متر میتواند راهکاری عملی برای کنترل مصرف بنزین و جلوگیری از انحراف سهمیه سوخت باشد. در این مدل سوخت به خودرویی داده میشود که واقعا در حمل و نقل عمومی فعالیت میکند. نه صرفا خودرویی که عنوان تاکسی دارد. جی پی اس میزان حرکت خودرو را ثبت میکند و تاکسی متر نشان میدهد این حرکت تا چه اندازه با جابه جایی مسافر مرتبط بوده است. ترکیب این دو داده میتواند مبنایی دقیقتر و عادلانهتر برای پرداخت سهمیه باشد.
این سیاست در صورت اجرای درست از رانندگان فعال حمایت میکند. تاکسیهای غیرفعال را از دریافت سهمیه کامل خارج میکند. و مصرف بنزین یارانهای را به مسیر اصلی خود بازمیگرداند. البته موفقیت آن به اجرای تدریجی. سامانه دقیق. حفظ حریم خصوصی. امکان اعتراض رانندگان. و یکپارچگی میان نهادهای مسئول وابسته است. بهتر است طرح ابتدا به صورت آزمایشی در چند شهر اجرا شود و پس از رفع اشکالات به سطح ملی برسد./مهر