شوک سنگین به قلب انرژی روسیه؛ از کار افتادن ۸۱ درصد از ظرفیت پالایشی و افت تاریخی تولید بنزین

نفتی ها /حملات پهپادی اوکراین به زیرساخت‌های انرژی روسیه طی ماه‌های اخیر از حملات پراکنده به تأسیسات نفتی و گازی به یک کارزار هدفمند علیه زنجیره تولید، پالایش و صادرات نفت این کشور تبدیل شده است؛ کارزاری که بر اساس بررسی مؤسسه مطالعات انرژی آکسفورد (OIES)، اکنون نه‌تنها بازار سوخت روسیه، بلکه ترکیب صادرات نفت این کشور و بازار جهانی فرآورده‌های نفتی را نیز تحت تأثیر قرار داده است.

بر اساس این گزارش، اوکراین در سال ۲۰۲۶ به ۲۴ پالایشگاه از مجموع ۳۴ پالایشگاه روسیه حمله کرده که ظرفیت پالایشی آنها در مجموع حدود ۵.۱ میلیون بشکه در روز، معادل ۸۱ درصد ظرفیت پالایش روسیه است.

البته همه این پالایشگاه‌ها همزمان از مدار خارج نشده‌اند، اما تکرار حملات موجب شده آثار آنها از یک اختلال مقطعی فراتر رفته و بر عملکرد کلی سیستم پالایشی روسیه اثر بگذارد.

از حملات پراکنده تا هدف‌گیری سیستماتیک پالایشگاه‌ها

اوکراین حمله به زیرساخت‌های نفت و گاز روسیه را از سال ۲۰۲۲ آغاز کرد. در مراحل اولیه، هدف اصلی تأسیسات انتقال نفت از جمله بنادر، ایستگاه‌های پمپاژ، مخازن ذخیره‌سازی و خطوط لوله بود و هدف اعلام‌شده این حملات، کاهش درآمدهای نفتی روسیه عنوان شده بود.

اما از سال ۲۰۲۴ پالایشگاه‌ها به اهداف اصلی تبدیل شدند؛ چراکه حمله به پالایشگاه علاوه بر کاهش ظرفیت صادراتی، می‌تواند مستقیماً عرضه سوخت در بازار داخلی روسیه را نیز مختل کند.

بر اساس گزارش OIES، تنها در فاصله اوت تا دسامبر ۲۰۲۵ بیش از ۵۰ حمله موفق به پالایشگاه‌های روسیه و حدود ۳۰ حمله دیگر به سایر زیرساخت‌های نفت و گاز انجام شد.

پس از یک وقفه زمستانی، شدت حملات از آوریل ۲۰۲۶ افزایش یافت و در ۲۵ روز نخست ژوئن، ۱۳ پالایشگاه و ۱۲ زیرساخت دیگر مورد اصابت قرار گرفتند؛ به‌گونه‌ای که به‌طور متوسط تقریباً هر روز یک زیرساخت انرژی روسیه هدف قرار گرفته است.

افزایش برد پهپادها؛ پالایشگاه‌های بیشتری در تیررس اوکراین

یکی از تغییرات مهم در راهبرد حملات، افزایش برد تسلیحات مورد استفاده اوکراین است. بر اساس گزارش، در ابتدای جنگ، وزارت دفاع اوکراین از پهپادهایی با برد حدود ۶۰۰ کیلومتر سخن می‌گفت، اما این برد تا سال ۲۰۲۶ به حدود ۱۷۵۰ کیلومتر افزایش یافته است.

همزمان ظرفیت تولید پهپاد در اوکراین نیز افزایش یافته و بیش از ۵۰۰ شرکت خصوصی در تولید حدود ۸ میلیون پهپاد در سال مشارکت دارند.

جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران , کشور روسیه , کشور اوکراین ,

هدف جدید اوکراین؛ واحدهایی که تعمیر آنها دشوارتر است

گزارش OIES یک تغییر مهم دیگر را نیز شناسایی می‌کند: اوکراین دیگر صرفاً به دنبال آسیب‌زدن به بخش‌های اولیه پالایشگاه نیست، بلکه واحدهای پیچیده‌تر و حیاتی برای تولید فرآورده‌های نهایی را هدف قرار می‌دهد.

در حملات اولیه، واحدهای تقطیر نفت خام یا CDU هدف قرار می‌گرفتند. این واحدها معمولاً قابلیت تعمیر سریع‌تری دارند و پالایشگاه ممکن است پس از چند روز یا چند هفته دوباره فعال شود.

اما در حملات جدید، واحدهای ثانویه و ثالث مانند هیدروکراکرها، هیدروتریترها و ریفرمرها بیشتر مورد توجه قرار گرفته‌اند؛ واحدهایی که برای تولید بنزین، گازوئیل و سوخت جت اهمیت بالایی دارند. از آنجا که بخشی از تجهیزات این واحدها پیچیده‌تر و وابسته به تجهیزات خارجی است، تحریم‌ها نیز جایگزینی آنها را دشوارتر کرده و در نتیجه زمان تعمیرات افزایش یافته است.

سقوط ۹۰۰ هزار بشکه‌ای خوراک پالایشگاه‌های روسیه

اثر این حملات را می‌توان در آمار فعالیت پالایشگاه‌های روسیه مشاهده کرد. بر اساس داده‌های مورد استفاده OIES، خوراک‌دهی پالایشگاه‌های روسیه که طی سه سال گذشته عمدتاً در محدوده ۴.۴ تا ۵.۲ میلیون بشکه در روز قرار داشت، از حدود ۴.۶ میلیون بشکه در روز در مارس ۲۰۲۶ به تنها ۳.۷ میلیون بشکه در روز در ژوئن رسید.

این کاهش حدود ۹۰۰ هزار بشکه در روز بوده و پایین‌ترین سطح فعالیت پالایشگاهی روسیه طی ۲۱ سال گذشته محسوب می‌شود.

تولید بنزین، گازوئیل و سوخت جت سقوط کرد

کاهش فعالیت پالایشگاه‌ها مستقیماً به کاهش تولید فرآورده‌های نفتی منجر شده است. تولید کل فرآورده‌های نفتی روسیه که در فاصله ژانویه ۲۰۱۹ تا فوریه ۲۰۲۲ به‌طور متوسط حدود ۵.۲ میلیون بشکه در روز بود، در سال ۲۰۲۵ به حدود ۴.۷ میلیون بشکه در روز رسید و در ژوئن ۲۰۲۶ به تنها ۳.۸ میلیون بشکه در روز کاهش یافت.

در همین دوره، تولید:

بنزین ۲۴ درصد

سوخت جت ۲۳ درصد

گازوئیل ۲۰ درصد

نسبت به ژوئن سال قبل کاهش داشته است.

جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران , کشور روسیه , کشور اوکراین ,

کمبود سوخت در بیش از نیمی از مناطق روسیه

پیامد کاهش تولید فرآورده‌ها اکنون به بازار داخلی روسیه رسیده است. بر اساس گزارش OIES، ۵۶ منطقه از ۸۹ منطقه روسیه با نوعی کمبود سوخت مواجه شده‌اند و در ۱۸ منطقه محدودیت‌هایی برای فروش خرده‌فروشی اعمال شده است.

در برخی مناطق نیز تعطیلی جایگاه‌ها، صف‌های طولانی و خرید احتیاطی سوخت گزارش شده است.

محدودیت خرید در برخی مناطق بین ۲۰ تا ۱۰۰ لیتر برای هر خودرو تعیین شده و قیمت خرده‌فروشی بنزین و گازوئیل در اواخر ژوئن در یک هفته تا ۳ درصد افزایش یافته است. در مناطق جنوبی روسیه و قفقاز، افزایش قیمت تا ۱۶.۵ درصد نیز گزارش شده است.

جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران , کشور روسیه , کشور اوکراین ,

روسیه صادرات فرآورده را قربانی تأمین بازار داخلی کرد

شدت گرفتن کمبود سوخت باعث شده سیاست انرژی روسیه از حفظ صادرات به سمت تأمین بازار داخلی تغییر کند. طبق گزارش، ممنوعیت صادرات بنزین تا پایان ژوئیه تمدید شده و محدودیت صادرات سوخت جت نیز تا پایان نوامبر ادامه یافته است. همچنین روسیه صادرات گازوئیل را نیز ممنوع کرده است.

این تصمیم از آن جهت اهمیت دارد که روسیه در شرایط عادی حدود ۵۰۰ تا ۷۵۰ هزار بشکه در روز مازاد فرآورده برای صادرات دارد.

در همین حال، صادرات کل فرآورده‌های نفتی روسیه برای نخستین بار طی سال‌های اخیر به کمتر از ۲ میلیون بشکه در روز کاهش یافته و صادرات گازوئیل در ژوئن نسبت به ابتدای سال حدود ۶۳ درصد افت کرده است.

بندر صادراتی روسیه هم تحت فشار قرار گرفت

دامنه حملات تنها به پالایشگاه‌ها محدود نمانده است. بنادر و تأسیسات صادراتی روسیه از جمله پریمورسک و نووروسیسک نیز هدف حملات قرار گرفته‌اند و دست‌کم هفت ایستگاه پمپاژ در خطوط اصلی انتقال نفت مورد حمله قرار گرفته‌اند.

در ژوئن، حجم بارگیری دیزل در بندر پریمورسک، که یکی از مهم‌ترین مراکز صادرات دیزل روسیه است، نسبت به ماه مه حدود ۴۴ درصد و نسبت به یک سال قبل بیش از نیمی کاهش یافته بود.

یک اتفاق مهم؛ نفت خام جای فرآورده را در صادرات روسیه گرفت

با وجود این فشارها، تصویر صادرات نفت روسیه یک نکته مهم دارد که در تحلیل آثار حملات نباید نادیده گرفته شود. وقتی پالایشگاه‌های روسیه امکان فرآوری نفت خام را از دست می‌دهند، بخشی از نفتی که قرار بود وارد پالایشگاه شود به بازار جهانی نفت خام هدایت می‌شود.

در نتیجه، بین ژانویه تا ژوئن ۲۰۲۶،  صادرات فرآورده‌های نفتی روسیه حدود ۷۰۰ هزار بشکه در روز کاهش یافت، اما صادرات نفت خام حدود ۹۰۰ هزار بشکه در روز افزایش پیدا کرد. در مجموع، صادرات نفت روسیه در این دوره به طور متوسط حدود ۵.۷ میلیون بشکه در روز بود.

جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران , کشور روسیه , کشور اوکراین ,

بنابراین اثر اولیه حملات، سقوط کامل صادرات نفت روسیه نیست؛ بلکه تغییر ترکیب صادرات است:

فرآورده کمتر بعلاوه نفت خام بیشتر، این تمایز برای تحلیل بازار جهانی نفت اهمیت زیادی دارد.

تولید نفت روسیه نیز زیر فشار قرار گرفت

در کنار کاهش فعالیت پالایشگاه‌ها، حملات به زیرساخت‌های صادراتی نیز ریسک‌های جدیدی برای تولید نفت خام ایجاد کرده است. تولید نفت خام روسیه در ماه مه حدود ۹ میلیون بشکه در روز برآورد شده؛ رقمی پایین‌تر از سهمیه حدود ۹.۷ میلیون بشکه‌ای این کشور در اوپک‌پلاس.

گزارش می‌گوید تولید روسیه از ابتدای سال بیش از ۲۰۰ هزار بشکه در روز کاهش داشته، در حالی که سهمیه این کشور در چارچوب اوپک‌پلاس افزایش یافته است.

جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران , کشور روسیه , کشور اوکراین ,

اثر اصلی حملات اوکراین بر بازار جهانی؛ بحران فرآورده‌ها نه لزوماً نفت خام

تحلیل OIES در اینجا به یک نکته کلیدی می‌رسد: اثر حملات اوکراین بر بازار جهانی را نباید صرفاً با میزان کاهش صادرات نفت روسیه سنجید. مسئله اصلی، تغییر ترکیب صادرات روسیه به سمت نفت خام و کاهش عرضه فرآورده‌های با ارزش افزوده بالاتر است.

نفت خام بیشتر روسیه نمی‌تواند مستقیماً جایگزین بنزین، گازوئیل و سوخت جت از دست‌رفته در بازار جهانی شود. برای تولید این فرآورده‌ها به پالایشگاه‌هایی با ظرفیت و فناوری مناسب نیاز است.

از همین رو، کاهش صادرات فرآورده روسیه می‌تواند بازارهای سنتی این کشور، از جمله ترکیه، برزیل و کشورهای شمال و غرب آفریقا را برای پیدا کردن محموله‌های جایگزین با یکدیگر وارد رقابت بیشتری کند.

تنگه هرمز می‌تواند معادله روسیه را تغییر دهد

گزارش OIES همچنین یک سناریوی مهم برای ادامه سال ۲۰۲۶ مطرح می‌کند.

اگر جریان نفت از تنگه هرمز به وضعیت عادی بازگردد، تولیدکنندگان خلیج فارس تولید خود را احیا کنند و نفت ایران نیز با کاهش محدودیت‌های تحریمی به بازار بازگردد، روسیه با رقابت بیشتری برای فروش نفت خام خود مواجه خواهد شد.

روسیه از سال ۲۰۲۲ بیش از ۹۰ درصد نفت خام صادراتی خود را به سمت بازارهای آسیایی هدایت کرده است؛ بنابراین بازگشت عرضه بیشتر از سوی کشورهای خلیج فارس و ایران می‌تواند فضای رقابتی این بازارها را افزایش دهد.

در چنین شرایطی، به اعتقاد نویسندگان گزارش، نخستین فشار می‌تواند نه از مسیر کاهش فوری حجم صادرات، بلکه از مسیر افزایش تخفیف نفت روسیه و کاهش درآمد خالص حاصل از فروش نفت ظاهر شود.

 جنگ پهپادی چگونه معادله انرژی روسیه را تغییر داده است؟

گزارش مؤسسه مطالعات انرژی آکسفورد نشان می‌دهد حملات اوکراین به زیرساخت انرژی روسیه وارد مرحله‌ای جدید شده است؛ مرحله‌ای که در آن هدف تنها آسیب‌زدن به چند پالایشگاه نیست، بلکه تلاش برای ایجاد اختلال مستمر در زنجیره تولید، پالایش، ذخیره‌سازی و صادرات انرژی روسیه است.

از یک سو، حملات موجب کاهش ظرفیت پالایشی و تولید بنزین، گازوئیل و سوخت جت، افزایش قیمت و کمبود سوخت در بخش‌هایی از بازار داخلی روسیه و کاهش صادرات فرآورده شده است.

از سوی دیگر، نفت خامی که به دلیل اختلال پالایشگاه‌ها امکان فرآوری داخلی ندارد، در کوتاه‌مدت راهی بازار صادراتی شده و به همین دلیل صادرات نفت خام روسیه افزایش یافته است.

در نتیجه، اثر فعلی حملات را می‌توان بیش از هر چیز تغییر مسیر جریان انرژی روسیه دانست؛ نفت خام بیشتر به بازار جهانی وارد می‌شود، در حالی که عرضه فرآورده‌های روسیه کاهش پیدا می‌کند. با این حال، اگر حملات به بنادر، خطوط لوله، ایستگاه‌های پمپاژ و مخازن ذخیره‌سازی نیز ادامه پیدا کند، فشار می‌تواند از بخش پالایش به تولید و صادرات نفت خام روسیه منتقل شود.

همزمان، بازگشت احتمالی عرضه نفت از خلیج فارس و ایران می‌تواند رقابت برای بازارهای آسیایی را افزایش دهد و روسیه را با فشار بیشتری برای فروش نفت خود مواجه کند. OIES در چنین شرایطی، افزایش تخفیف نفت روسیه، کاهش درآمد خالص و در مرحله بعد افزایش ریسک کاهش تولید را محتمل می‌داند./تسنیم