کیفیت بنزین دوباره زیر ذره‌بین رفته است؛ سازمان ملی استاندارد از تذکر به برخی پالایشگاه‌های مهم بر اساس نتایج آزمایش‌ها خبر داده، اما می‌گوید اختیار برخورد قهری با آنها را ندارد؛ حالا سؤال این است که اگر استاندارد می‌بیند و اخطار می‌دهد، مسئولیت اصلاح و تضمین کیفیت نهایی با کدام نهاد است؟

نفتی ها /فائزه پناهی؛ ماجرای کیفیت بنزین این بار از یک جمله مهم‌تر از بحث همیشگی "بنزین یورو ۴ هست یا نیست" شروع شده است؛ رئیس سازمان ملی استاندارد ایران گفته نتایج آزمایش‌های کیفیت سوخت به‌صورت محرمانه به دستگاه‌های ذی‌ربط ارسال شده و حتی به برخی پالایشگاه‌های مهم کشور درباره نتایج به‌دست‌آمده تذکر داده شده است، اما همزمان یک نکته دیگر را هم صریح گفته؛ سازمان ملی استاندارد طبق قانون اختیار اقدام قهری علیه پالایشگاه‌ها را ندارد.

اما این یعنی چه؟ یعنی یک نهاد ناظر نمونه‌برداری می‌کند، بنزین را آزمایش می‌کند، نتیجه را به دستگاه‌های بالادستی می‌دهد و در مواردی حتی به پالایشگاه تذکر می‌دهد، اما اگر کیفیت محصول با استاندارد مورد انتظار فاصله داشته باشد، ابزار برخورد مستقیم در اختیار همان نهادی نیست که نتیجه آزمایش را اعلام کرده است.

البته این به خودی خود به معنای بی‌کیفیت بودن بنزین کشور یا تخلف همه پالایشگاه‌ها نیست؛ اتفاقاً سازمان استاندارد باید بتواند مشخص کند نتیجه آزمایش کدام شاخص را نشان داده و میزان عدم انطباق در چه حدی بوده است، اما محرمانه ماندن نتایج باعث می‌شود بیرون از مجموعه تصمیم‌گیران، تصویر روشنی از وضعیت واقعی کیفیت سوخت وجود نداشته باشد.

موضوع فقط پالایشگاه هم نیست؛ رئیس سازمان استاندارد تأکید کرده نمونه‌برداری از پالایشگاه‌ها، انبارهای نفت و جایگاه‌های عرضه انجام می‌شود و کیفیت سوخت در فاصله تولید تا عرضه نیز باید کنترل شود، نکته‌ای که اهمیت زیادی دارد، چون بنزین فقط در لحظه خروج از پالایشگاه صاحب کیفیت نمی‌شود؛ محصول باید در تمام مسیر تا جایگاه، مشخصات استاندارد خود را حفظ کند.

از طرف دیگر، خود سازمان استاندارد به فرآیند «اختلاط» سوخت بعد از تولید اشاره کرده است؛ فرآیندی که در صنعت پالایش ذاتاً موضوع عجیب یا غیرمعمولی نیست و می‌تواند برای رسیدن محصول نهایی به مشخصات موردنظر انجام شود، اما مسئله اصلی این است که محصول نهایی که به باک خودرو می‌رسد باید استاندارد باشد، نه اینکه صرفاً مواد اولیه یا یکی از جریان‌های تولید استاندارد تلقی شود.

اینجاست که یک سؤال ساده اما مهم شکل می‌گیرد؛ اگر نمونه‌برداری‌ها نشان‌دهنده مشکل در کیفیت بخشی از سوخت باشد و حتی به برخی پالایشگاه‌های مهم کشور تذکر داده شود، مسیر اصلاح دقیقاً چیست؟ آیا پالایشگاه موظف به اصلاح فرآیند می‌شود؟ چه نهادی نتیجه اصلاح را دوباره بررسی می‌کند؟ اگر مشکل تکرار شود، چه دستگاهی مسئول برخورد است؟این پرسش‌ها از آن جهت اهمیت دارد که کیفیت سوخت مستقیماً با کیفیت هوای شهرها، عملکرد خودروها و هزینه‌های اقتصادی آلودگی ارتباط پیدا می‌کند، اما برای پاسخ دادن به آن نباید همه آلودگی هوا را به بنزین نسبت داد؛ وضعیت خودروها، کاتالیست‌ها، ترافیک، سوخت گازوئیل، مازوت و حتی شرایط جوی نیز در آلودگی نقش دارند، بنابراین اگر قرار است درباره سهم بنزین در آلودگی صحبت کنیم، راه درست، انتشار داده و مقایسه عددی است، نه حدس و گمان.

در واقع شاید انتظار منطقی در شرایط فعلی این نباشد که یک‌شبه تمام بنزین کشور به بالاترین استانداردهای روز دنیا برسد؛ انتظار منطقی‌تر این است که بدانیم بنزین تولیدی هر پالایشگاه چه مشخصاتی دارد، کدام شاخص‌ها با استاندارد فاصله دارند، مشکل در کدام مرحله ایجاد شده و برای اصلاح آن چه زمانی تعیین شده است؛  که اینجا یک نکته هم درباره محرمانه بودن گزارش‌ها وجود دارد؛ محرمانه بودن اطلاعات فنی یا تجاری پالایشگاه‌ها قابل درک است، اما می‌توان بدون انتشار اطلاعات محرمانه، نتیجه کلی پایش کیفیت سوخت را به زبان ساده برای مردم منتشر کرد؛ مثلاً اعلام شود چه تعداد نمونه بررسی شده، چند درصد نمونه‌ها منطبق بوده‌اند و مهم‌ترین موارد عدم انطباق چه بوده است که این کار نه تنها به معنای متهم کردن پالایشگاه‌ها نیست، بلکه می‌تواند به نفع خود صنعت پالایش هم باشد؛ چون بحث کیفیت بنزین را از فضای شایعه و ادعا خارج می‌کند و به عدد و آزمایش می‌سپارد.

حالا بخش جالب ماجرا اینجاست؛ رئیس سازمان ملی استاندارد از یک سو می‌گوید نمونه‌برداری و آزمایش جدی انجام می‌شود و حتی به برخی پالایشگاه‌های مهم تذکر داده شده، اما از سوی دیگر می‌گوید سازمان اختیار برخورد قهری ندارد.بنابراین سؤال اصلی دیگر فقط این نیست که «بنزین ایران باکیفیت است یا نه؟» که سؤال مهم‌تر این است که "اگر کیفیت یک محصول از استاندارد فاصله گرفت، چه کسی اختیار دارد آن را اصلاح کند؟" پاسخ به همین سؤال می‌تواند مشخص کند زنجیره نظارت بر بنزین در ایران تا چه اندازه کامل است؛ زنجیره‌ای که از آزمایشگاه سازمان استاندارد شروع می‌شود، اما ظاهراً تصمیم نهایی درباره برخورد و اصلاح، جای دیگری گرفته می‌شود.

مخاطبین عزیز پایگاه خبری–تحلیلی نفتی‌ها؛ شما می‌توانید از طریق پست الکترونیک naftiha.ir@gmail.com و دایرکت پیج اینستاگرام نفتی‌ها به آدرس @NaftihaNews برای ارائه نقطه نظرات، پیشنهادها، انتقادها و سایر پیام‌های خود با ما در ارتباط باشید.