در شرایطی که ناترازی گاز به یکی از چالش‌های جدی اقتصاد ایران تبدیل شده، طرح «کارور انرژی» تلاش می‌کند با اتکا به بهینه‌سازی و مشارکت بخش خصوصی، مصرف انرژی را بدون افزایش قیمت‌ها کاهش دهد.

نفتی ها /افزایش مصرف انرژی در ایران طی سال‌های گذشته به یکی از چالش‌های مهم سیاست‌گذاری در حوزه انرژی تبدیل شده است. رشد سریع مصرف گاز طبیعی در بخش‌های خانگی، تجاری و صنعتی از یک‌سو و محدودیت‌های تولید و سرمایه‌گذاری در بخش بالادستی از سوی دیگر، موجب شده مسئله «ناترازی انرژی» به طور جدی در دستور کار دولت قرار گیرد. در چنین شرایطی، سیاست‌گذاران به دنبال راهکارهایی هستند که بتواند بدون ایجاد فشار اقتصادی بر خانوارها و بدون افزایش قیمت حامل‌های انرژی، مصرف را مدیریت کند. یکی از ایده‌هایی که در همین چارچوب مطرح شده، طرح «کارور انرژی» است؛ طرحی که تلاش می‌کند با استفاده از ظرفیت بخش خصوصی و سازوکارهای مبتنی بر صرفه‌جویی، مصرف انرژی به‌ویژه گاز طبیعی را کاهش دهد.

در واقع منطق اصلی این طرح آن است که بخش قابل توجهی از مصرف انرژی در ایران ناشی از ناکارآمدی تجهیزات، هدررفت انرژی و نبود سیستم‌های مدیریتی و کنترلی مناسب است. بنابراین اگر بتوان این ناکارآمدی‌ها را کاهش داد، بدون نیاز به افزایش قیمت‌ها نیز می‌توان مصرف انرژی را تا حد قابل توجهی پایین آورد.

کارور انرژی چیست و چگونه عمل می‌کند؟

«کارور انرژی» در ادبیات سیاست‌گذاری انرژی به نهادی گفته می‌شود که به صورت تخصصی پروژه‌های بهینه‌سازی مصرف انرژی را طراحی و اجرا می‌کند. در این مدل، دولت به جای آنکه خود مستقیماً مجری طرح‌های صرفه‌جویی باشد، زمینه فعالیت شرکت‌های خصوصی یا نهادهای تخصصی را فراهم می‌کند تا با اجرای پروژه‌های بهینه‌سازی، مصرف انرژی را کاهش دهند.

این شرکت‌ها ممکن است در بخش‌های مختلفی فعالیت کنند؛ برای مثال بهینه‌سازی موتورخانه‌های ساختمان‌ها، نصب تجهیزات کنترل هوشمند مصرف، تعویض تجهیزات فرسوده با نمونه‌های کم‌مصرف، بهبود سیستم‌های گرمایشی و سرمایشی، یا حتی اصلاح فرآیندهای مصرف انرژی در صنایع. اجرای چنین اقداماتی در بسیاری از موارد می‌تواند بدون کاهش سطح رفاه مصرف‌کنندگان، مصرف انرژی را به شکل قابل توجهی کاهش دهد.

نکته مهم در این مدل، نحوه تأمین مالی پروژه‌ها است. در طرح کارور انرژی، درآمد شرکت‌های مجری معمولاً از محل صرفه‌جویی ایجاد شده تأمین می‌شود. به این معنا که اگر یک پروژه باعث کاهش مصرف گاز یا برق شود، ارزش اقتصادی این صرفه‌جویی مبنای پرداخت به کارور انرژی قرار می‌گیرد. به این ترتیب، انگیزه اقتصادی برای اجرای پروژه‌های بهینه‌سازی ایجاد می‌شود و بخش خصوصی می‌تواند با سرمایه‌گذاری در این حوزه فعالیت کند.

از سوی دیگر، این سازوکار می‌تواند با ایجاد نوعی «بازار صرفه‌جویی انرژی» همراه شود؛ بازاری که در آن کاهش مصرف انرژی به عنوان یک دارایی اقتصادی تلقی می‌شود و امکان مبادله یا ارزش‌گذاری آن فراهم می‌شود. چنین رویکردی در برخی کشورها نیز تجربه شده و نتایج قابل توجهی در کاهش مصرف انرژی به همراه داشته است.

نقش طرح در کاهش ناترازی گاز

یکی از مهم‌ترین دلایل مطرح شدن طرح کارور انرژی، مسئله ناترازی گاز در ایران است. در سال‌های اخیر مصرف گاز طبیعی به‌ویژه در فصل زمستان به سطحی رسیده که تأمین پایدار آن با دشواری مواجه می‌شود. در برخی دوره‌ها برای تأمین گاز بخش خانگی، محدودیت‌هایی برای مصرف صنایع یا نیروگاه‌ها اعمال شده است که پیامدهای اقتصادی قابل توجهی به همراه داشته است.

در چنین شرایطی افزایش تولید گاز تنها راه‌حل کوتاه‌مدت محسوب نمی‌شود، زیرا توسعه میادین گازی و افزایش ظرفیت تولید نیازمند سرمایه‌گذاری‌های بزرگ و زمان‌بر است. از این رو، مدیریت مصرف به یکی از محورهای اصلی سیاست‌گذاری انرژی تبدیل شده است.

طرح کارور انرژی می‌تواند در این زمینه نقش مهمی ایفا کند. بخش قابل توجهی از مصرف گاز در ایران در ساختمان‌ها و سیستم‌های گرمایشی رخ می‌دهد؛ حوزه‌ای که هنوز ظرفیت زیادی برای بهینه‌سازی دارد. بهبود عملکرد موتورخانه‌ها، استفاده از تجهیزات کارآمدتر و مدیریت هوشمند مصرف می‌تواند در مقیاس ملی به کاهش قابل توجهی در مصرف گاز منجر شود.

از سوی دیگر، اجرای چنین طرحی می‌تواند فرصت‌های جدیدی برای فعالیت شرکت‌های تخصصی در حوزه انرژی ایجاد کند. توسعه بازار خدمات بهینه‌سازی انرژی، شکل‌گیری شرکت‌های خدمات انرژی و ایجاد سازوکارهای مالی جدید می‌تواند به تدریج یک اکوسیستم اقتصادی پیرامون صرفه‌جویی انرژی شکل دهد.

با این حال، موفقیت این طرح به طراحی دقیق سازوکارهای اجرایی و نظارتی وابسته است. اندازه‌گیری دقیق میزان صرفه‌جویی، تعیین نحوه پرداخت به مجریان و ایجاد اعتماد میان دولت، سرمایه‌گذاران و مصرف‌کنندگان از جمله چالش‌هایی است که باید به دقت مدیریت شود. بدون چنین سازوکارهایی، ممکن است انگیزه لازم برای ورود بخش خصوصی به این حوزه شکل نگیرد.

طرح کارور انرژی را می‌توان تلاشی برای تغییر رویکرد در مدیریت مصرف انرژی در ایران دانست؛ رویکردی که به جای اتکا به ابزارهای قیمتی یا محدودیت‌های مستقیم، بر بهینه‌سازی و استفاده از ظرفیت‌های بخش خصوصی تمرکز دارد. اگر این طرح با چارچوب‌های شفاف، سازوکارهای اقتصادی پایدار و نظام نظارتی دقیق همراه شود، می‌تواند به کاهش مصرف انرژی و مدیریت بهتر منابع گاز کمک کند. در شرایطی که مسئله ناترازی انرژی به یکی از چالش‌های مهم اقتصاد ایران تبدیل شده، استفاده از چنین راهکارهایی می‌تواند بخشی از مسیر حرکت به سوی مصرف کارآمدتر انرژی را هموار کند./مهر